व्हॉट्सॲप 
ईमेल 
लिंक कॉपी करा द्राक्ष पिकासाठी पोषण व्यवस्थापन मार्गदर्शन
द्राक्षे आणि द्राक्षबागांमधील खते, सर्वोत्तम पद्धती, योग्य उत्पादने, क्षेत्रीय चाचण्या आणि इतर बाबींविषयी तुम्हाला माहित असणे आवश्यक असलेली सर्व माहिती.
द्राक्ष लागवड व द्राक्षबागेसाठी मार्गदर्शन (Vitis vinifera)
माती: द्राक्ष वेली विविध प्रकारच्या मातीमध्ये वाढू शकतात. मातीची खोली, पोत आणि पाण्याची स्थिती योग्य असल्यास कमी सुपीक मातीमध्येही चांगले उत्पादन मिळू शकते. मात्र, चांगला निचरा असलेली माती द्राक्ष लागवडीसाठी अत्यावश्यक आहे.
सामू (pH) ७.५ पेक्षा जास्त असलेल्या जमिनीत स्फुरद (P), लोह (Fe) तसेच इतर सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता दिसू शकते.
माती पुरेशी खोल असल्यास ओळींमध्ये गवत लावून मृदा धूप कमी करता येते आणि तण नियंत्रणास मदत होते.
स्थळ निवड: एखाद्या विशिष्ट ठिकाणी द्राक्षांची लागवड करणे कितपत व्यवहार्य ठरेल, यामध्ये त्या ठिकाणच्या स्थानिक सूक्ष्म-हवामानाची (micro-climate) महत्त्वाची भूमिका असते. या संदर्भातील सर्वात महत्त्वाचे घटक म्हणजे थंड हवा आणि पाण्याचा निचरा.
ठिकाण निवड करताना पूर्ण सूर्यप्रकाशाची उपलब्धता, तसेच जोरदार वारे आणि गारपीटपासून संरक्षण असणे आवश्यक आहे.
द्राक्ष पिकासाठी सामान्यतः उष्ण व कोरडे हवामान (गरम दिवस, थंड रात्री आणि कमी आर्द्रता) आवश्यक असते, ज्यामुळे उच्च दर्जाची द्राक्षे मिळतात.
एखाद्या ठिकाणी हंगाम इतका लांब असावा की वेलींची वाढ आणि फळे पूर्णपणे परिपक्व होऊ शकतील. फळे व वेल पिकण्यासाठी पुरेशी उष्णता मिळणे आवश्यक आहे.
हिवाळा पुरेसा लांब आणि थंड असावा, जेणेकरून वेलीला विश्रांती मिळेल. उशिरा येणारा वसंत ऋतूतील दव नवीन कळ्यांसाठी धोकादायक ठरतो, कारण त्या थंडीला संवेदनशील असतात आणि फुलांच्या घोसांचे नुकसान होऊ शकते.
पुरेसा सूर्यप्रकाश मिळणे आवश्यक आहे, ज्यामुळे प्रकाशसंश्लेषण योग्यरित्या होऊन फळे व वेलींच्या परिपक्वतेसाठी आवश्यक कार्बोहायड्रेट्स तयार होतात.
फळ पिकण्याच्या काळात जास्त किंवा कमी पाऊस झाल्यास द्राक्ष पिकामध्ये विविध रोगांचा प्रादुर्भाव होऊ शकतो.
ठिबक सिंचन द्राक्ष उत्पादनासाठी पाण्याचा कार्यक्षम वापर सुनिश्चित करते. तीव्र लागवड पद्धतीमध्ये हे प्रमुख सिंचन तंत्र बनले असून यामुळे उत्पादनाचा कालावधी वाढतो, गुणवत्ता सुधारते आणि अधिक उत्पादन मिळते. मात्र, काही प्रदेशांमध्ये (विशेषतः GI क्षेत्रांमध्ये) ठिबक सिंचनास परवानगी नसते.
द्राक्षबागेचा परिसर
घोस बंद होण्यापूर्वीचे द्राक्ष
अन्नद्रव्यांची गरज
द्राक्ष वेली इतर बागायती पिकांच्या तुलनेत कमी अन्नद्रव्यांची गरज असलेले पीक आहे आणि त्यामध्ये खनिज कमतरता तुलनेने कमी प्रमाणात आढळते.
स्फुरद (P), पालाश (K) आणि चुनखडी यांचा वापर माती परीक्षण आणि पानांच्या विश्लेषणाच्या आधारे करावा.
नत्र खताचा वापर झाडांमध्ये नत्र शोषण जास्त असलेल्या काळात करावा, ज्यामुळे मातीमधून होणारे नुकसान कमी होते. हा कालावधी कळी फुटण्यापासून ते फळांच्या रंग बदलण्यापर्यंत असतो, तसेच पानगळ झाली नसेल तर फळ काढणीनंतर लगेच खत देणे योग्य ठरते.
नत्र एकाच वेळी जास्त प्रमाणात देण्याऐवजी कमी प्रमाणात अनेक वेळा देणे अधिक फायदेशीर ठरते. द्राक्षबागेत विविध प्रकारचे नत्र खते वापरता येतात.
द्राक्षबागेत हंगामभर अन्नद्रव्य शोषणाची गतिशीलता
अन्नद्रव्य शोषणातील नमुने:
- नत्र (N): हंगामाच्या सुरुवातीला शोषण कमी असते, फळधारणेपर्यंत झपाट्याने वाढते, त्यानंतर काढणीपर्यंत कमी होते आणि काढणीनंतर पुन्हा वेगाने वाढते.
- स्फुरद (P): याचा नमुना नायट्रोजनसारखाच असतो, मात्र काढणीनंतर त्याचे शोषण वाढते.
- पालाश (K): सुरुवातीला पालाशचे नत्र व स्फुरद पेक्षा जास्त शोषण होते, त्यानंतर काढणीपर्यंत झपाट्याने घटते आणि काढणीनंतर थोडी वाढ दिसून येते.
अन्नद्रव्यांची भूमिका
नत्र (N): उच्च उत्पादनासाठी मदत करते आणि पिकाची शाकीय वाढ वाढवते. प्रथिनांच्या निर्मितीत महत्त्वाची भूमिका बजावते, ज्याचा थेट परिणाम वाढ व उत्पादनावर होतो.
स्फुरद (P): मुळांची चांगली वाढ घडवून आणतो, जे फुलोरा व फळधारणेसाठी आवश्यक आहे. वनस्पतीतील ऊर्जा व्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचा असून पेशी विभाजनास मदत करतो.
पालाश (K): साखरेचे फळांपर्यंत वहन सुधारते आणि अनेक एन्झाइम्ससाठी सहघटक (cofactor) म्हणून कार्य करते. पाण्याचे व्यवस्थापन नियंत्रित करते. फळांची गोडी वाढवते, रंग, आकार व कडकपणा सुधारते आणि ताण सहन करण्याची क्षमता वाढवते.
कॅल्शियम (Ca): पेशी भित्ती मजबूत करून झाडांना बळकट रचना देते व रोगप्रतिकारक क्षमता वाढवते. ब्लॉसम एंड रॉट टाळते आणि फळांची साठवण क्षमता (shelf life) सुधारते.
मॅग्नेशियम (Mg): हरितद्रव्याचा मुख्य घटक असून प्रकाशसंश्लेषणात महत्त्वाची भूमिका बजावतो. लोहाच्या उपयोगात मदत करतो. एन्झाइम सक्रियक म्हणून काम करून फळांचा गडद हिरवा रंग सुधारतो.
लोह (Fe): प्रथिने व हरितद्रव्य निर्मितीसाठी आवश्यक आहे. ऊर्जा वहन आणि श्वसन प्रक्रियेत सहभागी असलेल्या एन्झाइम्समध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतो.
मॅंगनीज (Mn): साखर व कार्बोहायड्रेट्सचे वहन सुधारतो, परागण व बियांची निर्मिती वाढवतो. पेशी विभाजन व पेशी भित्ती निर्मितीत मदत करतो.
जस्त (Zn): ऑक्सिन (Auxin) या वाढीच्या हार्मोनच्या निर्मितीसाठी आवश्यक आहे. प्रथिने व हरितद्रव्य निर्मिती वाढवतो, स्टार्च तयार होण्यासाठी आणि मुळांच्या वाढीस मदत करतो.
तांबे (Cu): नत्र व कार्बोहायड्रेट्सच्या चयापचयात सहभागी असतो. प्रकाशसंश्लेषण व श्वसन प्रक्रियेत उत्प्रेरक (catalyst) म्हणून कार्य करतो.
मोलिब्डेनम (Mo): नायट्रेट रिडक्टेस क्रियेसाठी महत्त्वाचा असून नायट्रेटचे अमिनो आम्लांमध्ये रूपांतर करतो. अजैविक स्फुरदचे सेंद्रिय रूपांतर करण्यात मदत करतो.
अन्नद्रव्यांच्या कमतरता
| Nutrient | Description | |
|---|---|---|
| नत्र (N) | • प्रौढ पाने: संपूर्ण वेलीवर लहान व फिकट हिरवी किंवा पिवळी दिसतात. • वाढ: कोंबांची वाढ मंद होते व उन्हाळ्याच्या मध्यात थांबते. • इंटरनोड्स: लहान राहतात. • फळ परिपक्वता: लवकर होते. • फळांची गुणवत्ता: कमी, विशेषतः लाल वाणांमध्ये रंग कमी येतो. • फुलोऱ्याच्या वेळी पानांच्या देठात एकूण N: <१%; नायट्रेट-N: <३५० ppm | |
| स्फुरद (P) | • मुळे कमजोर राहतात, झाड खुंटते, पाने लहान व गडद हिरवी किंवा तपकिरी दिसतात. • फळधारणा कमी होते, त्यामुळे उत्पादन घटते. • pH ७.० असताना ही कमतरता अधिक दिसते. | |
| पालाश (K) | • जुनी पाने अधिक संवेदनशील असून कडांवर पिवळेपणा (marginal chlorosis) दिसतो; तीव्र अवस्थेत कडा मरतात. • पाने गडद हिरव्या निस्तेज रंगाची दिसतात; उन्हाळ्यात ब्रॉन्झ रंग येऊ शकतो. • काही पानांवर गडद डाग दिसतात. • डोलोमाइट चुनखडी वापरल्यास K कमतरता वाढू शकते. • तीव्र कमतरतेमुळे वेलींची वाढ, फळांचा आकार व उत्पादन कमी होते. | |
| मॅग्नेशियम (Mg) | • जुन्या पानांमध्ये शिरांदरम्यान पिवळेपणा दिसतो, तर शिरा हिरव्या राहतात. • ही लक्षणे उशिरा उन्हाळ्यात स्पष्ट दिसतात. • उत्पादन घटते. • तीव्र कमतरतेमुळे प्रकाशसंश्लेषण कमी होऊन फळ पक्व होण्यास उशीर होतो. • pH <५.५, हलकी जमीन, जास्त N, Ca किंवा K वापरलेल्या जमिनीत ही समस्या दिसते. | |
| लोह (Fe) | • नवीन पानांमध्ये शिरांदरम्यान पिवळेपणा दिसतो, तर इतर पाने गडद हिरवी राहतात. • कोंबांची वाढ व उत्पादन कमी होते. • झाडे पिवळी व खुंटलेली दिसतात. • pH >७.० किंवा चुनखडीयुक्त जमिनीत, तसेच निचरा कमी असल्यास ही समस्या अधिक दिसते. | |
| मॅंगनीज (Mn) | • उन्हाळ्याच्या मध्य ते शेवटी जुन्या पानांमध्ये शिरांदरम्यान पिवळेपणा दिसतो. • ही कमतरता सहसा उत्पादनावर कमी परिणाम करते. • pH >७, वालुकामय किंवा जास्त चुनखडी असलेल्या जमिनीत दिसते. | |
| मोलिब्डेनम (Mo) | • प्रथम जुनी पाने प्रभावित होतात; पांढरट-पिवळा पिवळेपणा दिसतो. • तीव्र अवस्थेत पानांच्या कडा जळतात व ऊतक मरतात. • झाडांची वाढ खूपच कमी होते. | |
| जस्त (Zn) | • नवीन पाने पिवळी व लहान दिसतात. • शिरांदरम्यान पिवळेपणा (Fe कमतरतेसारखा) दिसतो. • कोंबांची वाढ कमी होऊन इंटरनोड्स लहान होतात. • जुनी पाने पिवळसर-हिरवी होऊन नंतर पांढरट दिसतात, पण शिरा हिरव्या राहतात. • फुले कमी येतात व वंध्य (infertile) असू शकतात. • घोस सुकतात व फळे लहान व अपूर्ण विकसित राहतात. |
 नत्राची कमतरता |  स्फुरदची कमतरता |
 पालाशची कमतरता |  मॅग्नेशियमची कमतरता |
 मॅंगनीजची कमतरता |  लोहाची कमतरता |
 |  |
खत देण्याच्या पद्धती
मातीद्वारे खत देणे :
नत्र खत वेलीपासून ३०–६० सेमी अंतरावर पट्टी पद्धतीने देऊन त्वरित मातीमध्ये मिसळावे किंवा फर्टिगेशनद्वारे द्यावे. नत्राची गरज असल्यास, वालुकामय दोमट जमिनीत प्रौढ द्राक्षबागेसाठी दरवर्षी ३५–६० किग्रॅ/हेक्टरी नत्र देणे योग्य प्रारंभिक प्रमाण मानले जाते. नवीन द्राक्षबागेत (पहिले व दुसरे वर्ष) नत्राची गरज साधारणतः ३० किग्रॅ/हेक्टरीपेक्षा जास्त नसते.
ठिबक सिंचनाद्वारे फर्टिगेशन:
मोकळ्या शेतात तसेच संरक्षित शेतीत ठिबक सिंचनाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होत असल्याने खत व्यवस्थापन सहसा पूर्णपणे विद्रव्य खतांच्या माध्यमातून फर्टिगेशनद्वारे केले जाते. पिकाच्या प्रत्येक वाढीच्या टप्प्यानुसार N-P-K-Ca-Mg यांचे प्रमाण समायोजित करणे आवश्यक असते.
पर्णीय खत फवारणी:
योग्य पद्धतीने केलेली पर्णीय फवारणी योजना साधारणतः सूक्ष्म अन्नद्रव्यांवर लक्ष केंद्रित करते आणि फायदेशीर ठरू शकते. कोणतीही अन्नद्रव्य फवारणी करण्यापूर्वी प्रभावित आणि निरोगी पानांच्या देठांचे प्रयोगशाळा विश्लेषण तसेच मातीचे विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. यामुळे केवळ दृश्य लक्षणांवर अवलंबून न राहता अधिक अचूक निर्णय घेण्यास मदत होते. जस्ताची कमतरता फुलोऱ्याच्या २–३ आठवडे आधी पर्णीय फवारणी करून सुधारता येते. लोह (Fe) वनस्पतीमध्ये स्थिर असल्यामुळे फवारणी फक्त विद्यमान पानांवर करावी. जर क्लोरोसिस तीव्र असेल आणि कायम राहिला, तर १०–२० दिवसांच्या अंतराने पुन्हा फवारणी करणे आवश्यक ठरू शकते.
द्राक्षबागेतील चाचण्या
प्रश्नोत्तर
इथे द्राक्ष पिकासंदर्भात शेतकऱ्यांकडून आम्हाला मिळणारे काही सर्वाधिक विचारले जाणारे प्रश्न दिले आहेत.
लागवडीचा टप्पा खत देण्याच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा असतो. या वेळी विशेषतः पोटॅशियम, मॅग्नेशियम आणि फॉस्फरस पुरेशा प्रमाणात द्यावे. परंतु झाडे उत्पादन देऊ लागल्यानंतर, काढणीमुळे अन्नद्रव्यांची कमतरता निर्माण होते. त्यामुळे दरवर्षी द्राक्ष वेलीला नायट्रोजन (N), फॉस्फरस (P), पोटॅशियम (K) आणि मॅग्नेशियम (Mg) यांचा पुरवठा करणे आवश्यक आहे.
संबंधित उत्पादने
आपल्या द्राक्ष पिकासाठी शिफारस केलेली उत्पादने
पॉलीसल्फेट®
पीक
न्युट्रीवाँट®
न्युट्रीवाँट®
न्युट्रीवाँट®
न्युट्रीवाँट®
पीकवाँट 00-49-32 खत
उत्पादन पहाआमची डिजिटल साधने
पोषक व्यवस्थापन सुधारण्यासाठी आणि उत्पादकता वाढवण्यासाठी कॅल्क्युलेटर्स वापरा
संबंधित पिके
इतर पिके जाणून घ्या
