आले पिकासाठी पोषण व्यवस्थापन मार्गदर्शन

भारत हा जगातील आघाडीचा आले उत्पादक देश आहे. मध्य प्रदेश, कर्नाटक, आसाम, महाराष्ट्र, ओडिशा, केरळ, मेघालय, मिझोरम, अरुणाचल प्रदेश, सिक्कीम, नागालँड आणि इतर अनेक राज्यांमध्ये आलेची लागवड केली जाते. आल्याचे वनस्पतीशास्त्रीय नाव Zingiber officinale आहे. आले हे केवळ मसाला पिक नसून त्याला औषधी गुणधर्मही मोठ्या प्रमाणात आहेत.

आल्याची उपयुक्तता त्याच्या कंदामध्ये असते. या कंदाला तिखट सुगंध असतो आणि त्याचा वापर अनेक व्यावसायिक उत्पादनांमध्ये केला जातो. वाळवलेले आले (सुंठ) कच्चे, वाळवलेले, ब्लीच केलेले आणि लोणच्यात वापरले जाते. तसेच आल्याचा वापर लोणचे, पेये, औषधे आणि मिठाई तयार करण्यासाठीही मोठ्या प्रमाणात केला जातो. ईशान्य भारतात आले प्रामुख्याने ताजे वापरले जाते.

भारतामध्ये विविध हवामान असल्यामुळे आल्याच्या अनेक जातींची लागवड केली जाते. त्यामध्ये नाडिया, चायना, मरन, वरदा, रिओ-डी-जेनेरो, आसाम, हिमाचल, कुरुप्पमपडी, वायनाड लोकल, सुप्रभा, सुरुची, सुरवी, हिमगिरी, महिमा इत्यादी जातींचा समावेश होतो. आलेची लागवड कंदांद्वारे केली जाते. यापासून ३० ते ९० सें.मी. उंच वाढणारी हिरवी, सरळ पाने असलेली झाडे तयार होतात.

आले हे केवळ स्वयंपाकासाठीच नव्हे तर औषधी वनस्पती म्हणूनही ओळखले जाते. आलेचा तिखट वास आणि चव ही जिंजेरॉल (gingerol) या घटकामुळे असते. हा घटक अन्नपदार्थांची चव वाढवतो आणि त्यामुळे अनेक आशियाई पदार्थांमध्ये आलेचा वापर शतकानुशतके केला जात आहे.

जगभरात मागणी असली तरी भारतात उत्पादित होणाऱ्या आलेपैकी बहुतांश आले देशांतर्गत वापरले जाते आणि कमी प्रमाणात निर्यात केली जाते. झाडांची पाने हिरवीवरून पिवळी होऊ लागली की आले काढणीस तयार झाले असे समजावे. एकूणच, आले हे मसाला आणि औषधी उपयोगांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे पीक आहे.

• आले पिकाची लागवड सिंचनाखाली तसेच पावसावर अवलंबून अशा दोन्ही परिस्थितींमध्ये करता येते. हे पीक उष्ण व दमट हवामानात समुद्रसपाटीपासून सुमारे १५०० मीटर उंचीपर्यंत चांगले वाढते.
• आले पिकाच्या उगवणीच्या काळात मध्यम पाऊस आणि वाढीच्या काळात चांगला व सम प्रमाणात पडणारा पाऊस आवश्यक असतो. उगवणीच्या काळात पाऊस न पडल्यास सिंचन करणे आवश्यक आहे.
• ज्या मातीत पाण्याचा निचरा चांगला होतो अशी चिकणमाती, गाळाची माती, वालुकामय गाळाची माती आणि सेंद्रिय घटकांनी समृद्ध माती आले लागवडीसाठी योग्य असते.
• आले तिखट स्वरूपाचे पीक असल्यामुळे मातीचा सामू (pH) ६ ते ६.५ दरम्यान असणे आवश्यक आहे. यामुळे झाडांची वाढ चांगली होते आणि कंदांची वाढ व उत्पादन चांगले मिळते.
• जास्त आम्लधर्मी किंवा जास्त क्षारधर्मी मातीमध्ये आले पिकाची वाढ चांगली होत नाही. तसेच दरवर्षी एकाच शेतात आले पीक घेणे टाळावे.
• आले पिकासाठी चांगल्या उत्पादनासाठी साधारण १३२० ते १५२० मि.मी. पावसाची गरज असते. उगवण अवस्था, कंद निर्मिती अवस्था आणि कंद वाढ अवस्था या सिंचनाच्या दृष्टीने अतिशय महत्त्वाच्या अवस्था आहेत.
• पहिले पाणी लागवड केल्यानंतर लगेच द्यावे. त्यानंतर जमिनीतील ओलाव्यानुसार ५ ते १५ दिवसांच्या अंतराने पाणी द्यावे. शेतात पाणी साचणार नाही याची काळजी घ्यावी.
• सिंचन करताना सतत निरीक्षण करणे महत्त्वाचे आहे, कारण पाण्याचा ताण किंवा उन्हामुळे नवीन फुटवे खराब होऊ शकतात. जास्त पाणी दिल्यास झाडे वाळू शकतात आणि त्यामुळे अंतिम उत्पादनावर परिणाम होतो.

अन्नद्रव्यांची गरज (क्रॉप ॲडडव्हायझरनुसार)

अन्नद्रव्यांची भूमिका

अन्नद्रव्यांच्या कमतरता

नत्र (N): नत्राच्या कमतरतेमुळे पाने पिवळी पडतात, झाडांची वाढ खुंटते, पिकाची वाढ उशिरा होते आणि झाडांची जोम कमी होते. नवीन पाने व खोडांची वाढ कमी होते, फुलोरा आणि कंद विकास उशिरा होतो. तसेच वनस्पतीच्या पानांचा विस्तार कमी होऊन प्रकाशसंश्लेषणावर परिणाम होतो. या कमतरतेमुळे आल्याच्या उत्पादनावर आणि गुणवत्तेवरही परिणाम होतो.

स्फुरद (P): स्फुरदाच्या कमतरतेमुळे झाडांची वाढ खुंटते, ऊर्जा वहन प्रक्रिया कमी होते, फुलोरा उशिरा येतो आणि मुळांची वाढ कमी होते. झाडांची पाणी व अन्नद्रव्य शोषण्याची क्षमता कमी होते. काही वेळा पानांवर व खोडांवर जांभळट रंग दिसू शकतो.

पालाश (K): पालाशाच्या कमतरतेमुळे पानांच्या कडा जळाल्यासारख्या दिसतात. मुळे आणि कंदांची वाढ कमी होते. पाणी व अन्नद्रव्य शोषण कमी होते. झाडे रोग व किडींना जास्त बळी पडतात. फुलोरा व पिकाची वाढ उशिरा होते.

कॅल्शियम (Ca):आल्यामधील कॅल्शियमच्या कमतरतेमुळे कोवळ्या पानांची टोके जळणे, पेशींचा मृत्यू (नेक्रोसिस) आणि वाढ विकृत होणे यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात. यामुळे वनस्पतीच्या पेशींची भिंत कमकुवत होते, नुकसानीची शक्यता वाढते आणि पोषक तत्वांच्या शोषणावर परिणाम होतो. अपुऱ्या कॅल्शियममुळे कंदाच्या विकासातही अडथळा येऊ शकतो, ज्यामुळे त्याच्या आकारावर आणि गुणवत्तेवर नकारात्मक परिणाम होतो.

मॅग्नेशियम (Mg): मॅग्नेशियमच्या कमतरतेमुळे पानांच्या शिरांमधील भाग पिवळा पडतो. हरितद्रव्य निर्मिती कमी होते, त्यामुळे झाडांची वाढ कमी होते. मुळे नीट विकसित होत नाहीत आणि कंद लहान राहतात.

गंधक (S): गंधकच्या कमतरतेमुळे पाने पिवळी पडतात, झाडांची वाढ कमी होते आणि कंद लहान राहतात. अमिनो आम्ले व प्रथिन निर्मिती कमी होते. प्रकाशसंश्लेषण कमी होते आणि उत्पादनावर परिणाम होतो.

जस्त (Zn):आल्याच्या झाडांमध्ये जस्तच्या कमतरतेमुळे खुंटलेली वाढ, शिरांमधील हरितहीनता आणि पानांचा असामान्य विकास होऊ शकतो. याचा परिणाम ऑक्सिन संश्लेषण, प्रकाशसंश्लेषण क्षमता आणि मुळांच्या विकासावर होतो, ज्यामुळे पाणी आणि पोषक तत्वांच्या शोषणावर परिणाम होतो. या कमतरतेमुळे जमिनीतून पोषक तत्वांच्या शोषणावरही परिणाम होतो, ज्यामुळे झाडाच्या एकूण आरोग्यावर परिणाम होतो.

लोह (Fe): लोहाच्या कमतरतेमुळे पाने पिवळी पडतात, झाडांची वाढ कमी होते, मुळांची वाढ कमी होते आणि उत्पादन घटते. झाडांची रोगप्रतिकारशक्ती कमी होते.

तांबे (Cu): तांबे हे वनस्पतींच्या वाढीसाठी, प्रजनन प्रक्रियेसाठी आणि उत्पादनासाठी अत्यावश्यक आहे; परंतु त्याची कमतरता झाल्यास वाढ खुंटते, उत्पादन घटते, मुळांची वाढ कमी होते आणि पानांचा रंग बदलतो, ज्यामुळे वनस्पतींच्या आवश्यक कार्यक्षमतेवर परिणाम होतो

बोरॉन (B): बोरॉनच्या कमतरतेमुळे मुळांची वाढ कमी होते, पाणी व अन्नद्रव्य शोषण कमी होते आणि कंदांची वाढ नीट होत नाही. पानांवर पिवळेपणा व कोरडेपणा दिसतो. झाडे रोगांना जास्त बळी पडतात.

मॅंगनीज (Mn): मॅंगनीजच्या कमतरतेमुळे पानांच्या शिरांमधील भाग पिवळा पडतो. गंभीर अवस्थेत पानांचे ऊतक मरतात. झाडांची वाढ कमी होते, पाने विकृत होतात आणि कंदांची वाढ कमी होते.

मोलिब्डेनम (Mo): मोलिब्डेनमच्या कमतरतेमुळे नत्राचे योग्य रूपांतर होत नाही, पाने पिवळी पडतात आणि झाडांची वाढ कमी होते. फुलोरा कमी येतो आणि उत्पादन घटते.

आले पिकातील अन्नद्रव्य व्यवस्थापन