कापूस पिकासाठी पोषण व्यवस्थापन मार्गदर्शन

कापूस हे एक महत्त्वाचे जागतिक पीक असून त्याच्या वाढीवर आणि उत्पादनक्षमतेवर परिणाम करणारी काही वैशिष्ट्ये आहेत. कापसाला खोलवर जाणारी मुख्य मुळे (टॅप्रूट सिस्टीम) असतात, ज्यामुळे जमिनीतील खोल पोषकद्रव्ये शोषून घेता येतात आणि दुष्काळ सहन करण्याची क्षमता वाढते. कापसामध्ये दोन प्रकारच्या फांद्या असतात खालच्या बाजूच्या वाढीच्या आणि वरच्या बाजूच्या फळधारणा फांद्या, ज्या बोंडांच्या विकासात आणि उत्पादनात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. योग्य पोषण व्यवस्थापन, विशेषतः नत्र (N), स्फुरद (P) आणि पालाश (K) यांसारखी प्रमुख अन्नद्रव्ये, कापसाच्या जोमदार वाढीसाठी अत्यावश्यक आहेत. अन्नद्रव्यांची कमतरता टाळणे आणि जमिनीची सुपीकता टिकवून ठेवणे हे जास्त उत्पादन आणि उत्तम दर्जा (तंतूंची लांबी, ताकद आणि मायक्रोनियर) मिळवण्यासाठी महत्त्वाचे आहे. पानं लाल होण्याची समस्या आणि बोंडांची वाढ हे कापसातील महत्त्वाचे वाढीचे टप्पे आहेत. कापसाचे उत्पादन वाढवण्यासाठी संतुलित खत व्यवस्थापन, कीड व रोग नियंत्रण, सुधारित शेती पद्धती आणि अचूक शेती तंत्रज्ञानाचा वापर करणे आवश्यक आहे, ज्यामुळे कापूस शेती अधिक नफ्याची आणि टिकाऊ बनते.

• कापूस लागवडीसाठी योग्य खोल जमीन , सुपीक, सेंद्रिय पदार्थांनी समृद्ध, चांगला निचरा होणारी आणि पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता असलेली असावी. कापूस पिकाला जास्त ओलावा आणि पाणथळ परिस्थिती सहन होत नाही.
• कापूस पिकासाठी जमीन सामान्य ते किंचित क्षारीय (सामू pH ७.० ते ८.०) असणे उत्तम मानले जाते.
• सामू pH 7.5 पेक्षा जास्त असल्यास बोरॉन (B), तांबे (Cu), लोह (Fe), मॅंगनीज (Mn), स्फुरद (P) आणि जस्त (Zn) यांची कमतरता दिसू शकते. तसेचसामू  pH ५.५ पेक्षा कमी असल्यास स्फुरद (P), मोलिब्डेनम (Mo) आणि कॅल्शियम (Ca) यांची कमतरता होण्याची शक्यता असते.
• कापूस पिकासाठी योग्य तापमान म्हणजे उगवणीसाठी २०-३०°C, वाढीच्या टप्प्यासाठी २१-२७°C आणि फुलोऱ्यासाठी २१-२५°C असून, पुरेशी मातीतील ओलावा असल्यास कापूस ४३-४५°C पर्यंतचे तापमान काही काळ सहन करू शकतो.
• मात्र ४०°C पेक्षा जास्त तापमान कापसाच्या वाढीसाठी अपायकारक ठरते, तरीही कापूस काही प्रमाणात दुष्काळ सहन करू शकतो.
• हवामान आणि पिकाच्या कालावधीनुसार कापसाला साधारणतः ७०० ते १२०० मिमी पाण्याची गरज असते. पेरणीनंतर पहिले ६० – ७० दिवस पाण्याची गरज कमी असते, तर फुलोरा आणि बोंडांच्या विकासाच्या टप्प्यात पाण्याची गरज सर्वाधिक असते. पाण्याचे अयोग्य व्यवस्थापन झाल्यास ओलाव्याचा ताण निर्माण होतो, ज्यामुळे फुले गळणे, बोंडांची वाढ नीट न होणे आणि उत्पादन घटणे यांसारख्या समस्या निर्माण होतात.

अन्नद्रव्यांची गरज (क्रॉप ॲडडव्हायझरनुसार)

अन्नद्रव्यांची भूमिका

अन्नद्रव्यांच्या कमतरता

नत्र (N): नत्राची कमतरता असल्यास झाडांची वाढ खुंटते, पाने फिकट व पिवळी दिसतात, मुळे कमकुवत राहतात, पाने लवकर सुकतात, लवकर फुलोरा येतो, स्क्वेअरिंग व फुलोरा मंद होतो आणि बोंडांची परिपक्वता उशिरा होते.

स्फुरद (P): जुन्या पानांवर कडेकडून सुरुवात होऊन जांभळट-तपकिरी रंग दिसतो आणि शिरांपर्यंत पसरतो. झाडांची वाढ खुंटते.

पालाश (K): जुन्या पानांवर शिरांमधील भाग पिवळा होतो आणि कडेकडून जळल्यासारखे दिसते. पुढे हे भाग सुकून पाने लवकर गळतात.

कॅल्शियम (Ca): लवकर वाढीच्या टप्प्यात कमतरता दिसते. पानांचे देठ वाकतात, कोसळतात आणि वाढीच्या टोकावर विकृत व पिवळी पाने दिसतात. हे लक्षण कोंब आणि खरी पाने दोन्ही टप्प्यांवर दिसते.

मॅग्नेशियम (Mg): जुन्या पानांवर शिरांमधील भाग पिवळा होतो, पण शिरा हिरव्या राहतात. पानांवर लालसरपणा दिसतो, जो प्रकाशसंश्लेषण कमी झाल्यामुळे होतो.

गंधक (S): नवीन पाने पिवळी होतात, तर जुनी पाने हिरवी राहतात. ही लक्षणे नत्राच्या कमतरतेसारखीच दिसतात. झाडे बारीक व कमकुवत राहतात.

जस्त (Zn): झाडांची वाढ कमी होते व झाडे बुटकी राहतात. पानांवर शिरांमधील भाग पिवळा होतो आणि पाने लहान राहतात. खोडातील अंतर कमी होऊन झाड झुडूपासारखे दिसते.

लोह (Fe): वरच्या नवीन पानांवर पिवळेपणा येतो, पण शिरा हिरव्या राहतात. जुनी पाने हिरवी राहतात कारण लोह सहजपणे नवीन भागात जात नाही.

बोरॉन (B): शेंडा वाकडा होतो, वरची पाने विकृत होतात आणि फुले गळतात. पानांच्या देठावर गडद वर्तुळे दिसू शकतात, बोंडे गळतात आणि झाडाची वाढ जास्त होते.

मॅंगनीज (Mn): नवीन पानांवर शिरांमधील भाग पिवळा होतो, कारण मॅंगनीजच्या कमतरतेमुळे उतींमध्ये मॅंगनीजचे सहजपणे वहन होऊ शकत नाही.

तांबे (Cu):तांब्याच्या (Cu) कमतरतेमुळे वनस्पतींमध्ये प्रथिनांच्या संश्लेषणात अडथळा निर्माण होतो, त्यामुळे विद्रव्य नायट्रोजन (soluble-N) संयुगे जास्त प्रमाणात साचतात. अशा वनस्पतींमध्ये क्लोरोसिस (पानं पिवळी पडणे) दिसते आणि तीव्र कमतरतेच्या अवस्थेत लोह(Fe) वनस्पतींमध्ये साठू लागते. तांबे (Cu) शोषण आणि लोह(Fe) शोषण यांच्यात उलटा संबंध आढळतो.

मोलिब्डेनम (Mo): पानांच्या टोकावर लहान सुकलेल्या ठिपक्यांसारखी लक्षणे दिसतात. मोलिब्डेनमची उपलब्धता सामू  (pH) वाढल्यास वाढते, त्यामुळे क्षारीय जमिनीत त्याची कमतरता सहसा कमी आढळते.

कापूस पिकातील अन्नद्रव्य व्यवस्थापन