ऊस पिकासाठी पोषण व्यवस्थापन मार्गदर्शन

ऊस हे अनेक खोडे असलेले उंच बहुवर्षायू पीक आहे. या खोडांमध्ये नोड्स आणि त्यांच्यामधील इंटरनोड्स असतात. ऊसाचे चार मुख्य भाग असतात मुळांची प्रणाली, कोंब/पेरे, पाने आणि पुष्पमंजिरी. अंकुरणानंतर प्रत्येक कोंबाच्या टोकावरील शाकीय कळीपासून गाठी (नोड्स) तयार होतात.

ऊसाची लागवड तीन वेगवेगळ्या हंगामांत केली जाते:

• सुरू (जानेवारी–फेब्रुवारी)
• आडसाली (जुलै–ऑगस्ट)
• पूर्व हंगामी (ऑक्टोबर–नोव्हेंबर)

लागवडीसाठी १००-१२० सेमी अंतरावर उंचवट्या आणि सऱ्या तयार केले जातात. उबदार, दमट आणि नियमित पर्जन्य असलेल्या हवामानात शेतकरी “सेट्स” (stem cuttings) वापरून ऊसाची लागवड करतात. भारतामध्ये अनेक ऊस जाती अत्यंत बारकाईने निवडलेल्या असतात, ज्यात उत्पादनक्षमता, साखरेचे प्रमाण, रोगप्रतिबंधक क्षमता आणि विविध हवामानातील जुळवून घेण्याची क्षमता यावर भर दिला जातो. Co-०२३८, Co-८६०३२ , Co-०११८, CoS-७६७ आणि Co-०२३९ यांसारख्या सामान्यतः पिकवल्या जाणाऱ्या जाती त्यांच्या टिकाऊपणा आणि विविध हवामानाशी सुसंगततेमुळे मोठ्या प्रमाणावर पसंत केल्या जातात. हे पाणी-आधारित पीक असल्यामुळे नियमित सिंचन, तसेच खत व्यवस्थापन, कीड नियंत्रण आणि तणनियंत्रणासारख्या अचूक कृषी पद्धतींची आवश्यकता असते, ज्यामुळे ऊसाची वाढ मजबूत राहते आणि उत्पादनक्षमता वाढते.

• भारतामध्ये ऊसाची लागवड गाळमाती, काळी माती आणि लाल माती अशा विविध मातीत केली जाते.
• ऊसासाठी सर्वाधिक योग्य माती म्हणजे खोल, उत्तम निचरा होणारी, मध्यम पोताची, सामू (pH) ६.५–७.५ असलेली आणि पुरेशी जलधारण क्षमता असलेली माती.
• ऊस हे दीर्घकालीन पीक असल्यामुळे त्याच्या वाढीच्या संपूर्ण कालावधीत तीनही हंगामांतील हवामानातील बदलांचा सामना करावा लागतो.
  वनस्पतीच्या विविध वाढीच्या टप्प्यांसाठी योग्य तापमान असे:
  • अंकुरण (Germination): 15–30°C
  • फुटवे: 15–30°C
  • मुख्य वाढीचा टप्पा: 20–30°C
  • सामान्य परिपक्वता: उजळ दिवस आणि थंड रात्री आवश्यक
• ऊस उष्णकटिबंधीय प्रदेशात उत्तम वाढतो, विशेषतः ७५०–१२०० मिमी वार्षिक पर्जन्यमान असलेल्या क्षेत्रात.
• ऊसाचे पाण्याचे प्रमाण अत्यंत जास्त असल्यामुळे नियमित सिंचन आवश्यक पडते:
  • अंकुरणाच्या वेळी: ७ दिवसांनी एकदा
  • टिलरिंग: १०  दिवसांनी एकदा
  • ग्रँड ग्रोथ: ७ दिवसांनी एकदा
  • परिपक्वता: १५  दिवसांनी एकदा, (प्रदेशातील पर्जन्यमानानुसार ही अंतरं बदलू शकतात)

एकूण 30–40 सिंचने देणे आवश्यक असते.

स्फुरद : ऊसामध्ये फॉस्फरसची कमतरता झाल्यास वाढ खुंटते, परिपक्वता उशिरा येते, मुळांची वाढ कमी होते आणि प्रकाशसंश्लेषण कमी होते. पानांवर लाल किंवा जांभळा रंग दिसणे, सडपातळ पाने, फुटवे कमी होणे आणि जुन्या पानांवर पिवळेपणा किंवा नेक्रोसिस (मृत-पेशी) दिसू शकते.

पालाश : पोटॅशियम अभावामुळे पानांवर क्लोरोसिस (हरितद्रव्य कमी होणे), नेक्रोसिस (पेशी मृत होणे), पानांचा वळवळणे असे लक्षणे दिसतात. यामुळे कांड्यांची वाढ, सुकेरोस (साखर) प्रमाण, मुळांची वाढ आणि ताण सहनशीलता कमी होते. परिणामी उत्पादन, गुणवत्ता आणि कीड‑रोग तसेच प्रतिकूल हवामानावरील उपायशक्ती कमी होते.

कॅल्शियम: कॅल्शियम अभावामुळे पानांवर चट्टे पडणे(mottling), क्लोरोसिस (हरितद्रव्य कमी होणे), नेक्रोटिक स्पिंडल्स, तांबेरा लक्षणे, अकाली सुकणे, वाढ खुंटणे आणि उत्पादन कमी होणे दिसते. मुळांची वाढ अडथळल्यामुळे ताण सहन करण्याची क्षमता घटते आणि कापलेल्या ऊसाची गुणवत्ता कमी होते.

मॅग्नेशियम: मॅग्नेशियम अभावामुळे पानांच्या शिरांमधील भागात पिवळेपणा (interveinal chlorosis), पाने वाकणे, तपकिरी डाग, खुंटलेली वाढ, कमी प्रकाशसंश्लेषण आणि साखरेच्या प्रमाणात घट होते. याचा थेट परिणाम ऊसाची गुणवत्ता आणि उत्पादनावर होतो.

गंधक: गंधक अभावामुळे प्रकाशसंश्लेषण कमी होते, साखरेचे प्रमाण घटते, पर्यावरणीय ताणांना संवेदनशीलता वाढते आणि पानांचा रंग फिका किंवा पांढरट दिसतो. क्लोरोसिसमुळे वाढ खुंटते आणि उत्पादन क्षमता कमी होते.

जस्त: जस्ताच्या अभावामुळे वाढ खुंटते, पानांवर विशेष लक्षणे दिसतात, फुटवे कमी होतात, मुळांची वाढ कमजोर होते आणि परिपक्वता विलंबित होते. यामुळे उत्पादन, मुळांची क्षमता आणि साखर निर्मिती कमी होते.

बोरॉन: बोरॉन अभावामुळे वाढ खुंटते, पाने जाड होतात, मुळांची वाढ कमी होते, खोडात कॉर्कसारखी ऊतकं तयार होतात आणि आतील ऊतकांचे नुकसान होते. साखरेचे प्रमाण घटते आणि पिकाची संरचनात्मक ताकद व एकूण उत्पादकता कमी होते.

लोह: लोहच्या अभावामुळे दोन शिरांमधील हरितद्रव्य कमी होणे, कमी वाढ, पाने वाकडी‑तिडकी होणे आणि अकाली पानगळ दिसते. हरितद्रव्य निर्मितीला अडथळा आल्यानं प्रकाशसंश्लेषण कमी होते आणि ऊस उत्पादन घटते.

कॉपर: कॉपर अभावामुळे वाढ खुंटते, पानांचा रंग बदलतो, टिलरिंग कमी होते आणि मुळांची वाढ कमजोर होते. त्यामुळे अन्नद्रव्य शोषण आणि उत्पादन क्षमतेवर थेट परिणाम होतो.

मॅंगनीज: मॅंगनीज अभावामुळे पानांचा पिवळेपणा, तपकिरी डाग, वाढ खुंटणे, मुळांची वाढ कमी होणे आणि कार्बोहायड्रेट निर्मिती व प्रकाशसंश्लेषण कमी होते. यामुळे पिकाची वाढ व उत्पादन घटते.

मॉलिब्डेनम: मॉलिब्डेनम अभावामुळे क्लोरोसिस (हरितद्रव्य कमी होणे), नत्र स्थिरीकरणात अडथळे, खुंटलेली वाढ, साखर प्रमाणात घट आणि प्रजननात अडथळे येऊ शकतात. त्यामुळे बीज निर्मिती आणि एकूण उत्पादन कमी होऊ शकते.